Keleha Kurdan

Li gorî dîroknas Îbn Şeddad, mîrê Mirdasî yê Heleb û Hims di sala 1031ê de leşkerên kurd li cih bi cih kirin, ji ber vê yekê navê Hisn el-Ekrad, “keleha Kurdan”. Di Çileya 1099an de artêşa Xaçperestiya Yekem bi rêberiya Raymondê Toulouseyê rastî kelehê hat û ji bo demeke kurt ew dagir kir; kontrola daîmî ya Xaçperestan di sala 1110an de di dema Tancred de dest pê kir. Di sala 1142an de Kont Raymondê II yê Trablusê ew radestî Hospîtalieran kir.

Hospîtalieran keleheke nû ava kirin heta ku erdhejek di sala 1170î de lê da; Wîkîpediyaya Almanî herwiha erdhejekê di sala 1157an de tomar dike. Piştî erdhejeke din di 1201/02an de firehkirina sedsala 13an hat ku şiklê kelehê yê niha dayê. Di sala 1271ê de Sultan Baybars ew piştî kolandina binê bircekê girt; di 8ê Nîsanê de garnîzon, bi nameyeke sexte ya ji Mezin-Mamosteyê xwe hatî xapandin, teslîm bû. Memlûkan zirar tamîr kirin, û di sala 1285an de Qelawûn bircekê çargoşe lê zêde kir.

Di serdema osmanî de kelehê bolûkeke yeniçeriyan dihewand û navenda navçeyeke bacê bû. Di dawiya sedsala 19an de gundekî bi nêzîkî 500 kesan di hundirê wê de mezin bû. Di 16ê Mijdara 1933an de keleh ket bin kontrola Fransî; gundî hatin barkirin û tezmînat wergirtin, û paqijkirin û nûkirin di bin rêberiya Pierre Coupel de (li gorî Wîkîpediyaya Almanî 1934–1936) pê de hatin. Wîkîpediyaya Îngilîzî dibêje ku Sûriye di serxwebûnê de di sala 1946an de kontrol girt, lê Wîkîpediyaya Almanî peymaneke 7ê Sibata 1949an radigihîne.[1][2]

Krak keleheke li ser milê çiyê ye ku piştî firehkirina xwe ya sedsala 13an bû keleheke hevnavendî ya bi temamî pêşketî. Keleha hundirîn a 1142–1170an dîwarekî perde bi bircên çargoşe yên hinekî derketî hebû. Di sedsala 13an de aliyên wê yên rojava û başûr glasîseke asê bi bircên girover ên mezin wergirtin, û ya başûr-rojava cihê Mezin-Mamoste bû. Salona Şovalyeyan xemla gotîk a tûrkirî heye, belkî ji salên 1230an.

Xeleka derve, bi bilindahiya nêzîkî 9 m, bircên girover ên bi xurtî derketî û maşîkûliyên qutîkî hene ku dişibin karên Kela Helebê. Ji deriyê bakur-rojhilat ketineke kemerkirî û xwar a bi dirêjahiya 137 m, bi qulên kuştinê, ber bi hewşa hundirîn ve hildikişe.[1][2]

Ji bo Hospîtalieran keleh hem bingeheke leşkerî û hem navenda rêveberiyê ya milkên wan ên li Kontiya Trablusê bû. Di nîvê yekem ê sedsala 13an de garnîzoneke nêzîkî 2,000 kesan tê de hebû; ji vir şovalyeyan bac ji Hema û Hims distendin û seferan li dar dixistin, bo nimûne li dijî Hema di salên 1230 û 1233an de. Di sala 1218an de Qral Andrewê II yê Macaristanê jê re got “mifteya welatên xiristiyanan”.

Piştî 1271ê şapela Hospîtalieran veguherî mizgefteke bi du mihraban. Li gorî Wîkîpediyaya Almanî keleh heta destpêka sedsala 19an di bikaranîna leşkerî de ma; di sala 1894an de navenda navçeyê bar kir Tel Kelexê. Di dema Mandaya Fransî de ew bû yek ji cihên geştiyariyê yên sereke yên Levantê.[1][2]

Keleh yek ji wan çend cihan e ku wênesaziya Xaçperestan lê maye: wêneyên dîwaran di salên 1935, 1955 û 1978an de dema ku sivaxa paştir xera bû derketin holê, di nav wan de Pêşkêşkirina Îsa li Perestgehê li aliyê derve yê şapelê. UNESCO Krakê wek keleha Xaçperestan a herî baş parastî û arketîpa keleha serdema navîn a ordên leşkerî şirove dike.[1][2][3]

Di dema şerê navxweyî de keleh di 2011/12an de ji aliyê serhildêran ve hat dagirkirin. Di Tebaxa 2012an de topbarana artêşa Sûriyeyê zirar da şapelê; zirara zêdetir ji êrîşên esmanî di Tîrmeha 2013an û di 18ê Tebaxa 2013an de çêbû. Di Adara 2014an de (li gorî Wîkîpediyaya Almanî di 20ê Adarê de) hêzên hikûmetê keleh û gund ji nû ve girtin. Milk ji sala 2013an ve di Lîsteya Mîrata Cîhanî ya di Xeterê de ye.

Di navbera 2016 û 2024an de mîsyoneke Macarî ya ji Zanîngeha Péter Pázmány nûkirineke berfireh hevaheng kir, di nav de parastina freskên şapelê, ji nû ve avakirina deriyê Baybars û tamîrkirina zirarên şer û yên erdheja 2023an.[1][2][3]